YARATICILIK

Yaratıcılığın tanımı, disiplinlere, ekollere ve yaklaşımlara göre çeşitlilik göstermektedir. Problem çözme kapasitesi, zekanın bir yansıması, bilinç dışında gerçekleşen bir süreç, çağrışıma dayalı düşünme eylemi olarak ifade edilen yaratıcılık, bireysel düşünce biçimi olarak ele alınarak psikometrik yaklaşımlar aracılığıyla, örgütsel veya toplumsal faktörler bazında incelenmiş, yaratıcılık performanslarını ölçme ve geliştirme amaçlı olarak yapılan testler ve ölçümler ile bireysel yaratıcılık ve zihindeki yaratıcılık enformasyon süreci üzerine kurgulanan araştırmalarca da ele alınmıştır (1,2).

Psikanalitik yaklaşıma göre yaratıcılık, içgüdüsel dürtülerin ve atılganlığın bir ürünü olarak ortaya çıkmaktadır. Özgün bir probleme yönelik çözüm yolu alternatiflerinden en uygun olanının seçilmesi ve biçimlendirilmesi ise yaratıcılığa Gestaltçı bir bakıştır. Bilişsel yaklaşıma göre yaratıcılık, bilgileri düzenlemede akıcılık, problem çözmede esneklik ve meydana getirilen üründeki özgünlüktür (3).

YARATICILIK VE YENİLİK-İNOVASYON

Yaratıcılık, insanoğlunu diğer varlıklardan ayıran önemli bir özellik ve günümüzde önemli bir kavram olarak karşımıza çıkmakta, 21. Yüzyıl becerileri arasında yenileşmeye doğru uzanan süreçte etken bir rol oynamaktadır. Torrance (1974) yaratıcılığı, sorunlara, bozukluklara, bilgi eksikliğine, kayıp öğelere, uyumsuzluğa karşı duyarlı olma, güçlüğü tanıma, çözüm arama, tahminlerde bulunma ya da eksikliklere karşı denenceler geliştirme, yeniden denemenin ardından sonuçları ortaya koyma olarak tanımlamaktadır. Bu tanımda yaratıcılık, bireyin sorun çözme becerisi ve yetenekler dizisi olarak nitelendirilmiştir. (4).

Yaratıcılık ve yenilik uzun vadeli, küçük başarılardan oluşan ve sık sık tekrarlanan bir süreçtir. Yaratıcı fikirler üzerinde hareket etmek inovasyonun gerçekleşmesini sağlayacaktır. Çoğu en hızlı büyüyen işler ve gelişmekte olan endüstrüler, çalışanların yaratıcı kapasiteleri ile orantılıdır. Alışılmadık şekilde düşünen, yeni senaryolar hayal eden, sorgulayan insanlar şaşırtıcı işler üretebilirler. Yaratıcılık her insanda var olan, aile, çevre, kültür ile etkileşen, bazan üstü örtülü bazan açık ve görünürde ancak geliştirilebilir bir beceridir. Kültürel, coğrafi ve dil sınırlarının ötesindeki insanlarla iletişim, etkileşim, çok yönlülük, esneklik, kültür, çevre faktörleri yaratıcılığın açığa çıkmasına etki eden faktörlerdir. Günümüzün küresel rekabet dünyasında yenilikçi ve yaratıcı kapasite, kişisel ve profesyonel işler için hızla gereksinim haline geliyor. İnternet ve teknoloji sayesinde dünyada ikinci bir rönesans dönemi yaşanıyor. Bilginin dünyanın her yerine anında yayılışı, insanoğlunda da bilgiyi kullanma, işleme, farklı düşünme, girişimcilik, yaratıcılık, yenilik vb beceri setlerinin kazanılmasını gerekli kılmaktadır. Düşünme becerileri, iletişim, iş birliği ve yaratıcılık, öğrencileri geleceğe hazırlamak için çok önemlidir.

Yaratıcılık başarılı bir yenilik çalışması için gerekli bir ön şarttır.  İnovasyon, yeni bir ürün veya hizmet için bir fikrin uygulanması olarak tanımlanabilir.  Yenilik-İnovasyon, yaratıcılık sürecinin içerisinde yer alan, yaratıcılık sürecinin son aşamasını oluşturur. Tüm yenilikler, yaratıcı fikirler ile başlar (5). İnovasyon, yeni ürün, yeni hizmet yaratmak ya da mevcut ürün veya hizmetlerin geliştirlmesi, fayda üretmesi, değer yaratılması, fikirlerin ticarileştirilmesidir. Yaratıcılık, yeni fikirleri ateşlemek için özgürlük, çatışma ve çeşitlilikten beslenir. İnovasyon, yaratıcı kıvılcımı canlı tutar ve çoğalmasına, yayılmasına imkan sağlar (6).

YARATICI BİREY ÖZELLİKLERİ

Yaratıcı kişi, çevresindeki herhangi bir alanda ortaya çıkan uyumsuzluğu, problemi gören, gördüğü sorunu çözmeyi kendisine görev edinmiş, sosyal sorumluluk bilinci yüksek bir yapıya sahiptir. Mevcut problemi o güne kadar denenmemiş bir yoldan çözecek cesarete ve zihin kıvraklığına sahiptir. Diğer bir bakış açısıyla; yaratıcılık azınlığa sahip nadir rastlanan bir yetenek değil, bütün insanların sahip olduğu geliştirilip beslenebilen bir bilişsel beceri olarak kabul edilmektedir. Kişi henüz gücünün sınırlarının farkında olmayabilir. Yaratıcılık, yeni, özgün ve beceriye dayalı bir ürün veya henüz ürüne dönüşmemiş bir fikir olarak oluşabilir (7).

Yaratıcı kişi, iyi bir mizah anlayışına sahiptir. Meraklıdır ve nedenleri araştırır. Duygularını çok rahat açığa vurabilir, duygusal ve çocuksudur. Yaratıcılık üzerine önemli araştırmalar yapan Torrance’nin yaratıcı sıfatlarında; başkalarının farkında, serüvenci, gizemli olana ilgi, güç işlere el atma, dış dünyaya karşı çekingen, sürekli bir şeylerle meşkul, düzensizliğe toleranslı olma yer almaktadır. Yaratıcı düşünen kişiler, olumlu düşünen kişiler grubundadırlar (8).

Sanat ve bilim alanında yaratıcı başarısı yüksek kişilerin bireysel özellikleri, bilim adamlarının sanatçılara kıyasla daha gelenekçi, yeni deneyimlere açık, kendine güveni yüksek, içsel yönelimli, hırslı, saldırgan, sanatçıların ise daha duygusal, durağan olmayan bir duygu hali, sosyal becerileri daha düşük ve bilim adamlarına göre grup tarafından daha az kabul gören bireyler olduğu belirtilmektedir (9).

YARATICI DÜŞÜNME

Düşünmenin, yakınsal ve ıraksal düşünme olarak iki boyutundan bahsedilmektedir. Bilgi ile yakından bağlantılı yakınsal düşünme, açıkça tanımlanmış bir soruna en iyi cevabı elde etmeye yönelik bir eylemdir. Beklenen ve olağan yanıtlara yöneliktir. Hızlı, doğru ve mantıklı beceriler ile bilindik teknikleri uygulayan geleneksel ve mantıksal karar verme stratejisidir. Yakınsal düşünme tek bir doğru cevaba yönlendirir ve belirsizlik bırakmamaktadır. Iraksal düşünme, mevcut bilgiden alternatif cevaplar üretmeyi içermektedir. Çeşitli doğrularla özgürce yol alan bir düşüncedir. Önceden hangi adımların atılacağının bilinemediği, özgün ve yeni çözümün ortaya konulduğu bir düşünme türüdür (10). Farklı yaklaşımlar denemeyi, kavramlar arasında bağlantılar kurmayı, bilgiyi özgün halde işlemeyi gerektirir. Yakınsal düşünme kalıp bilgi üretmekte, ıraksal düşünme değişkenlik yaratmaktadır. İki düşünme süreci de yaratıcılığı keşfetmek, farklı sorunlara farklı çözümler bulmak için uygulanmakta, ikisi birlikte uygulandığında güçlü bir rol oynamaktadırlar. Iraksal düşünme kendiliğinden gerçekleşir ve soruna olası çözüm seçeneklerini oluşturur. Sonrasında en iyi cevaba, ıraksal düşünme ile ortaya çıkan çözümlerden çıkarım ile ulaşılabilmektedir.

Yaratıcı düşünme sürekli olarak sorgulamayı gerektiren bir süreçtir. Ne, neden, nasıl, ne kadar, bunun hakkında ne biliniyor, öyle ise ne olur ve benzeri birçok soruya cevap arayan sonrasında daha başka neler yapılabilir, ne daha başka yapılabilir benzeri sorgulamalar yapılan derin bir zihinsel süreçtir (11).

YARATICILIĞI ETKİLEYEN UNSURLAR

Yaratıcı bir etkinlikte, akıl yürütme, duygusal ve kültürel özellikler birlikte sentezlenir ve sonunda özgün ve yeni bir ürün ortaya konur. Taklit etme, aynısını ortaya koyma yaratıcılık değildir. Yaratıcılık bilişsel, duyuşsal ve devinişsel alanların kesiştiği üst düzey bir davranıştır. Ürün tümüyle yeni ve özgün olmayabilir ancak bir öncekinden daha yeni, iyi, eksik yanını gideren bir ürün ortaya konulduğunda yaratıcı bir davranış ortaya konulmuş olur. Yaratıcı fikirlerin ortaya çıkması için yaratıcı düşünme sürecinin izlenmesi gerekir. Kişinin esnek, bağımsız, çaba gösteren, doğal, sezgisel, çelişkili, kuşkucu, odaklı, hayal gücü yüksek, açık görüşlü, akıcı, risk alan, problem çözmeyi seven, mantıklı, meraklı, belirsizliğe karşı toleranslı yaklaşımları yaratıcılığa etkendir. Çevre, kültür, aile, eğitim faktörü yaratıcılığın ortaya çıkması ve beslenmesinde önemli bir unsurdur (11,12).

Canan Kalkandelenli, Yaratıcılık ve İnovasyon Üzerine Araştırma, İstanbul-Haziran 2023

Kaynakça:

(1) Onur D, Zorlu T. “Yaratıcılık Kavramı ile İlişkili Kuramsal Yaklaşımlar”, İnsan ve Toplum Bilileri Araştırmaları Dergisi, 2017, 6: 1535-1552.

(2) Aslan E. “Kavram Boyutunda Yaratıcılık”, Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 2: 15-21.

(3) Ayvacıoğlu M. Kurumlarda Yaratıcılık (Tez). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yönetim ve Çalışma Psikolojisi Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi; 2010

(4) Aslan E. “Torrance Yaratıcı Düşünce Testinin Türkçe Versiyonu”, M.Ü. Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 2001, 14: 19-40.

(5) Ayvacıoğlu M. Kurumlarda Yaratıcılık (Tez). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yönetim ve Çalışma Psikolojisi Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi; 2010.               

(6) Wan G, Gut D. “Bringing Schools into the 21st Century” Kincheloe J. Twenty-First Century Students Need 21st Century Skills, Preparing Teachers for the 21st Century: A Renaissance, Explorations of Educational Purpose, 13, USA, 2021: 41-113 http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/33831/1/407.Guofang%20Wan.pdf#page=551

(7) Aslan E. “Torrance Yaratıcı Düşünce Testinin Türkçe Versiyonu”, M.Ü. Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 2001, 14: 19-40.                                                                 

(8) Ayvacıoğlu M. Kurumlarda Yaratıcılık (Tez). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yönetim ve Çalışma Psikolojisi Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi; 2010

(9) Şahin F, Danışman Ş. “Yaratıcı Kişilik Özellikleri Ölçeği: Güvenilirlik ve Geçerlik Çalışması”, Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2007, 7: 747-760.

(10) Aktamış H, Ergin Ö. “Fen Eğitimi ve Yaratıcılık”, Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 2006, 20: 77-83.

(11) Aktamış H, Ergin Ö. Aynı eser

(12) Ayvacıoğlu M. Kurumlarda Yaratıcılık (Tez). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yönetim ve Çalışma Psikolojisi Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi; 2010